Historia Muzeum Więzienia Pawiaka


Muzeum Więzienia Pawiak powstało w 1965 roku z inicjatywy i przy współudziale byłych więźniów politycznych Pawiaka. Całość założenia architektonicznego zaprojektowali prof. dr hab. Romuald Gutt i inż. arch. Mieczysław Mołdawa. Budynek Muzeum wzniesiono na ocalałych fundamentach podziemnych kazamat VII i VIII oddziału więzienia wysadzonego przez Niemców w sierpniu 1944 roku. Wysokość oryginalnych ścian w zrekonstruowanych celach wynosi 1,1 – 1,5 m. Podczas budowy wykorzystano większość znalezionych w czasie odgruzowywania obiektu krat, zawiasów, zamków i okuć oraz zabezpieczono wydobyte z ruin dokumenty, elementy wyposażenia i przedmioty używane przez więźniów.

Ruiny wysadzonego przez Niemców 21 sierpnia 1944 r. głównego budynku więziennego z zachowanym filarem bramy wjazdowej od ulicy Dzielnej,

ok. 1945 r.

W skład zespołu pomnikowego Muzeum Więzienia Pawiak wchodzą ponadto: filar stanowiący fragment bramy wjazdowej, Pomnik Drzewa Pawiackiego – brązowa kopia słynnego wiązu, świadka historii – na którym rodziny ofiar od 1945 roku umieszczały tabliczki epitafijne, betonowy mur z blokami piaskowca okalający teren Muzeum, z symbolicznymi rzeźbami projektu prof. Tadeusza Łodziany

i prof. Stanisława Słoniny, a także dziedziniec więzienny z pomnikiem – obeliskiem autorstwa Zofii Pociłowskiej.

Na zrekonstruowanym dziedzińcu specjalnie oznaczono za pomocą marmurowych płyt punkty szczególne – zejście do kostnicy od strony ul. Dzielnej, miejsce gdzie na hałdzie gorącego żużlu i popiołu z pieców centralnego ogrzewania oprawcy kazali się czołgać więźniom, oraz miejsce wagi węglowej, na której 6 grudnia 1943 r. publicznie powieszono trzech więźniów za próbę ucieczki.

Warta żołnierska na gruzach Pawiaka, ok. 1947 r.

Archiwum Dokumentacji Mechanicznej

O deportacjach do obozów przypominają postawione w ostatnich latach na dziedzińcu zewnętrznym przez byłych więźniów tablice memoratywne.

Otwarcie Muzeum Więzienia Pawiak 28 XI 1965 r. Uroczystości przy pomniku – apel byłych więźniów Pawiaka.

Fot. Edmund Uchymiak

Po drugiej stronie obecnej alei Jana Pawła II przecinającej dawne tereny więzienia znajduje się, w miejscu gmachu więzienia kobiecego Serbii, płyta upamiętniająca męstwo i cierpienia więźniarek.

W ramach edukacji historycznej Muzeum organizuje:

W rocznicę akcji pod Arsenałem 26 marca spotkania z harcerzami uczestnikami ogólnopolskiej akcji ARSENAŁ.

W drugiej połowie września, od paru lat odbywają się DNI PAMIĘCI PAWIAKA adresowane głównie do młodego pokolenia. Nasi goście mogą wysłuchać wykładów znanych historyków, uczestniczyć w lekcjach muzealnych wzbogaconych o programy historyczno-literackie w wykonaniu aktorów scen warszawskich, brać udział w warsztatach przedmiotowo – metodycznych związanych z dziejami Pawiaka i Polskiego Państwa Podziemnego.

Muzeum Więzienia Pawiak – widok od ulicy Dzielnej

Na Pawiaku prowadzone są lekcje muzealne:

– Pokolenie Janka Bytnara

– Etos Polskiego Państwa Podziemnego

– Polskie Państwo Podziemne a Pawiak

W programie lekcji przewidziany jest wykład historyka, zwiedzanie wystawy

z możliwością wysłuchania nagrań grypsów i artystyczny spektakl edukacyjny.

Pomnik Drzewa Pawiackiego odsłonięty 8 czerwca 2005 r.

Ważnym elementem warsztatu badawczego Muzeum są kartoteki tematyczne i osobowe dotyczące całego okresu funkcjonowania więzienia. Szczególną wagę przywiązujemy do stale powiększającej się kartoteki więźniów z lat 1939-1944 r., użytecznej nie tylko dla historyków – badaczy ale także dla byłych więźniów (m.in. w ich staraniach o odszkodowania). Kartoteka osobowa jest odtworzona w około 50 % (oryginalna dokumentacja więzienna Pawiaka tego okresu została przez Niemców zniszczona).

Papież Jan Paweł II złożył hołd ofiarom Pawiaka 18 VI 1983 r.

foto: „L’Osservatore Romano”

Od kilku lat pod koniec września Muzeum organizuje Dni Pamięci Pawiaka, adresowane przede wszystkim do uczniów starszych klas gimnazjów i liceów.

Od 1990 roku Muzeum Więzienia Pawiak wraz z filią Mauzoleum Walki

i Męczeństwa w al. Szucha jest oddziałem Muzeum Niepodległości w Warszawie.